فروش تجهیزات پزشکی

پوسیدگی دندان

اهمیت موضوع در جامعه

پوسیدگی دندانی یکی از شایع ترین بیماری های دهان و دندان است که در ایجاد آن عوامل مختلفی موثر می باشد. در واقع این پدیده آنچنان شایع و همه گیر است که توسط بیشتر مبتالیان بیماری تلقی نمی گردد و  لذا در درمان آن، اقدام مناسب و به موقع انجام نمی گیرد و در نتیجه پیشرفت کرده و در بسیاری از موارد منجر به پالپیت های دندانی می شود و فقط در این صورت است که بیماران به دلیل درد دندان برای معالجه به مراکز درمانی مراجعه می‌کنند.

پوسیدگی دندانی بطور خلاصه به وسیله دمینرالیزاسیون اسیدی (حل شدن کلسیم و فسفر) مینای دندان پدید می آید. این دمینرالیزاسیون به طور مستقیم (مصرف غذای اسیدی) و یا غیر مستقیم (تخمیر فرآورده های باکتریایی ادونتوپاتوژن پالک دندانی که در ذرات غذایی بر جا مانده میان دندانها یا چسبیده به پلاک وجود دارد) رخ می دهد. در حقیقت، میکروب ها با استفاده از مواد قندی در طول زمان و محیط مناسب سبب ساخت اسید و بروز پوسیدگی می گردند. (تئوری اسیدوژنز)

رژیم غذایی انسان متاثر از عاداتی است که در کودکی شکل گرفته و تا بزرگسالی باقی خواهد ماند و جزو ارکان اصلی سلامتی انسان می باشد. بسیاری از بیماری های انسان ریشه در رژیم غذایی افراد دارد، از جمله بیماری پوسیدگی دندانی.

رشد فزاینده صنعت غذاهای حاضری منجر به تغییر عادات غذایی به سمت مصرف غذاهای میان وعده است. کودکان و بخصوص دانش آموزان نیز تحت تاثیر این تغییر عادت غذایی قرار گرفته و به مصرف کنندگان اصلی مواد فوق تبدیل شده اند.

 

فاکتورهای موثر بر پتانسیل اسیدوژنیک مواد غذایی

فاکتور هایی که بر روی پتانسیل اسیدوژنیک مواد غذایی تاثیر گذار می باشند، شامل سه دسته: فاکتورهای میزبان، فاکتورهای سوبسترا (وابسته به مواد غذایی مصرف شده) و فاکتورهای میکروبی.

 

1) فاکتورهای میزبان

این فاکتورها بر پتانسیل اسیدی بودن غذا در زمان خوردن تاثیر می گذارند و شامل موارد زیر می باشند:

  1. ظرفیت بافری بزاق، پلاک و یون هایی که از مینا آزاد می شود.
  2. غلظت کلسیم و فسفات بزاق
  3. میزان جریان و ویسکوزیته بزاق
  4. حضور پلاک و سن آن(مدت زمان گذشته از شروع تشکیل) در مناطق مشکوک به پوسیدگی
  5. اجزای ماتریکس پالک که بر انتشار پلاک تاثیر گذار است.
  6. آناتومی دندانها
  7. الگوی جویدن، مکیدن و بلعیدن
  8. تعداد دفعات خوردن غذا

بزاق به عنوان جزئی از عامل میزبان به همراه ماده غذایی و باکتری ها بیوفیلمی به نام پلاک را تشکیل می دهند که به دندان می چسبد و باکتری های موجود در این بیوفیلم از ماده غذایی به عنوان منبع تغذیه استفاده نموده و اسید تولید می کنند. اسید های تولید شده باعث دمینرالیزاسیون دندان یا به عبارتی حل شدن مواد معدنی مینا، عاج و ایجاد حفره در دندان می گردد که در نهایت می تواند باعث از بین رفتن دندان می شود.

بزاق نقش مهمی در مرطوب نگه داشتن دهان و کنترل سه عامل موثر در پوسیدگی دارد. pH و میزان ترشح بزاق برروی لثه، باکتری ها و تاثیر آنها برروی مواد قندی موثر است.

عد از عامل میزان ترشح بزاق، میزان یون بی کربنات موجود در بزاق در حذف اسیدیته بزاق متعاقب تبدیل مواد قندی به اسید لاکتیک توسط میکروب، نقشی بسیار موثر دارد. وجود IgA در بزاق نیز سبب افزایش مقاومت میزبان می گردد و در کنترل پوسیدگی نقش دارد.

با توجه به این موارد، افزایش pH بزاق دهان، عامل مهمی در کنترل پوسیدگی است.

 

2) فاکتور های میکروبی

که بر روی قابلیت ظرفیت اسیدی بودن غذا در دهان تاثیر می گذارد :

  1. تمرکز باکتری های تولید کننده اسید در مناطق خاص روی دندان
  2. پتانسیل تولید اسید توسط باکتری در پلاک
  3. انواع اسید های تولید شده توسط باکتری ها
  4. غلظت باکتری های متابولیزه کننده اسید در پلاک
  5. غلظت باکتری های تولید کننده باز در پلاک
  6. وضعیت متابولیک باکتری ها در زمان غذا خوردن
  7. پتانسیل اسیدوژنیک باکتری های موجود روی سطوح مخاطی و در بزاق
همچنین بخوانید:  ایست قلبی چیست؟

پوسیدگی دندانی در اثر فعالیت متابولیکی در پلاک میکروبی به وجود آمده، سبب کاهش pH پالک میکروبی می گردد. این فرایند که هنگام تخمیر کربوهیدرات ها و توسط باکتری های مولد پوسیدگی صورت می گیرد به مرور زمان موجب انحلال مینا و آغاز روند پوسیدگی دندانی می شود. در نتیجه پلاک میکروبی به عنوان یکی از مهمترین دلایل پوسیدگی مطرح است. باکتری های موجود در پلاک با متابولیسم کربوهیدرات ها منجر به تولید اسید، کاهش مواد معدنی موجود در مینا و پوسیدگی دندانها می شوند. استرپتوکوک موتانس، استرپتوکوک سابرینوس و لاکتوباسیل ها پاتوژن های احتمالی این بیماری اند.

مطالعات زیادی که در سنین و جوامع مختلف و نمونه گیری از محل های مختلف دهان، بزاق و پلاک دندانی کودکان انجام شده بیانگر این است که بین شدت پوسیدگی دندانی با سطح استرپتوکوک موتانس ارتباط مثبت وجود دارد و وجود استرپتوکوک موتانس و تجمع بالای آن در پلاک دندانی از فاکتورهای مهم در پیشرفت پوسیدگی می باشد و حضور آنها در پلاک و بزاق کودکانی که فاقد پوسیدگی بودند، منجر به افزایش قابل ملاحظه میزان ریسک پوسیدگی در آینده خواهد شد.

 

3) فاکتور های مربوط به سوبسترا

این فاکتورها که بر پتانسیل اسیدی بودن غذا در زمان هضم آن در دهان تاثیر می گذارند، به شرح زیر می باشند:

  1. مقدار کل کربوهیدرات قابل تخمیر
  2. غلظت و انواع مونو، دی، الیگو و پلی ساکارید
  3. غلظت و انواع پروتئین ها
  4. غلظت و انواع لیپید ها
  5. فرم های فیزیکی شامل فاکتور هایی که بر گیر داخل دهانی تاثیر می گذارد.
  6. حضور فلوراید، کلسیم، فسفات و بقیه عناصر
  7. حضور فسفات های ارگانیک
  8. ظرفیت بافری کل
  9. حضور بازدارنده های متابولیک تحریک کننده بزاق و طعم دهنده ها
  10. اسیدیتی غذا
  11. توالی غذا خوردن که وابسته به غذاهای دیگر است.

تاثیر مصرف میان وعده ها (Snacks) بر پوسیدگی دندانی

با وجود این که پوسیدگی از دوران پیش از تاریخ، انسان را گرفتار کرده ولی میزان وقوع این بیماری در سرتاسر جهان در اعصار جدید به شدت افزایش یافته است. به نظر می رسد این افزایش، تحت تاثیر تغییر رژیم غذایی انسان بوده است.

به دلیل رشد فزاینده صنعت غذاهای حاضری طی چند سال اخیر و افزایش تنوع و عرضه این محصولات، عادات غذایی تغییر و تحولات وسیعی پیدا کرده است و از مصرف غذاهای سنتی به سمت میان وعده ها سوق پیدا کرده است. هرچند متخصصین تغذیه اثرات این نوع عادات غذایی را بر سلامت عمومی بدن انسان مورد مطالعه قرار داده اند ولی اطلاعات در زمینه عوارض دندانی این تغییر و تحولات اندک است.
مواد قندی و کربوهیدرات ها سهم عمده ای را در گروه های غذایی سرپایی به خود اختصاص داده اند. باتوجه به اهمیت نقش دفعات مصرف مواد قندی، مصرف میان وعده ها در بررسی رابطه رژیم غذایی و پوسیدگی دندان توجه خاصی را به خود معطوف ساخته است.

 

پوسیدگی دندان

 

ارزیابی پتانسیل پوسیدگی زایی (Potential Cariogenic) مواد غذایی

طبقه بندی مواد غذایی به گروه های پوسیدگی زا و غیر پوسیدگی زا که در واقع متاثر از برآیندی از خصوصیات ذکر شده در مبحث پتانسیل اسیدوژنیک است، امکان ارائه یک برنامه ی غذایی مناسب را جهت کاهش خطر پوسیدگی فراهم می کند. در میان مواد غذایی پوسیدگی زا، قند ها و سایر کربوهیدرات های قابل تخمیر اساس و پایه شروع پوسیدگی می باشند. در نقطه ی مقابل قند ها، مواد غذایی دیگری هم هستند که نقش محافظتی داشته و در جهت مینرالیزاسیون عمل می کنند و اصطلاحا به آنها مواد آنتی کاریوژنیک یا کاریواستاتیک اطلاق می شود، از آن جمله می توان به شیر، غذاهای گیاهی و جانشین های قند اشاره نمود.

تخمین پوسیدگی زایی نسبی غذاها به علت تعدد فاکتورهای غذایی از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است. به طوری که سال هاست تالش بسیاری در جهت ارزیابی پتانسیل پوسیدگی زایی نسبی انواع غذاها انجام شده است.

همچنین بخوانید:  دیابت و حاملگی

فاکتورهای متعددی در این ارزیابی نقش دارند از جمله محتوای کربوهیدرات قابل تخمیر غذاها، نوع آن، فرم فیزیکی کربوهیدرات ها و درجه کلیرنس دهانی آنها، اثر مصرف مخلوط غذاها، ترتیب مصرف، تکرار مصرف و … عدم آگاهی از پتانسیل پوسیدگی زایی مواد غذایی سبب مصرف ناصحیح آنها و لذا پوسیدگی، از دست رفتن دندان، سو تغذیه و … می گردد.

تولید اسید در دهان در طی تخمیر باکتریایی یک ماده غذایی، عامل پیشگویی کننده ای جهت ارزیابی نقش آن غذا در روند پوسیدگی زایی است. یکی از روش های رایجی که جهت ارزیابی پتانسیل پوسیدگی زایی غذاها انجام می گیرد، مطالعه تغییرات pH پلاک است. با اندازه گیری pH پالک دندانی، پیش و پس از مصرف نوشیدنی قندی یا مواد غذایی دیگر و اندازه گیری میزان افت آن، میزان اثرات ویرانگر ماده مصرف شده آشکار می گردد. هر چند که روند پوسیدگی با رسیدن pH پالک دندانی به مرز بحرانی (5/5=pH) آغاز می شود، اما ادامه این روند مجموعه ی عواملی را نیاز دارد که بررسی بیشتری را خواهان است.

در ادامه با استفاده از شواهد موجود در منابع علمی، مروری بر خصوصیات مواد غذایی مورد استفاده در مطالعه حاضر می شود:

ساکارز

ساکارز عمدتا پوسیدگی زاست و به آسانی توسط باکتری های پالک تخمیر می شود و تا حدی پوسیدگی زا بودن آن به دلیل گلوکان خارج سلولی است که توسط گلوکوزیل ترانسفراز باکتری تجزیه می شود. ساکارز به سهولت به پلی مر داخل سلولی تبدیل می شود.

 

سوربیتول

یکی از روش ها در جهت حذف و غیر فعال کردن پلاک دندانی استفاده از شیرین کننده مصنوعی به عنوان جایگزین قند ساکارز در محصولاتی مانند آدامس می باشد که در مطالعات مختلفی مورد بررسی قرار گرفته است. این شیرین کننده ها از خانواده پلی اول می باشند که نه تنها کمتر توسط میکرو ارگانیسم استرپتوکوک موتانس مورد استفاده قرار گرفته اند بلکه اثر باکتریواستاتیک نیز بر آن دارند. در این میان زایلوتول و سوربیتول بیشتر از دیگر قندها مورد توجه قرار گرفته اند.

با توجه به ارتباط زیاد بین قند مصرفی، خصوصا ساکاز و ایجاد پوسیدگی دندان، در سالهای گذشته تحقیقات متعددی برای استفاده از شیرین کننده های دیگر که فاقد اثر پوسیدگی زایی باشد انجام شده است و ثابت شده که انواعی از جمله زایلوتول، سوربیتول، مانیتول می توانند جانشین بسیار مناسبی برای ساکارز باشند. سوربیتول شیرین کننده ای است که 60 %ساکارز، شیرینی دارد، اما نسبت به زایلوتول تاثیر کمتری در کنترل پوسیدگی دارد.

سوربیتول و زایلوتول (هیدروکربن ها) نیز از جمله موادی هستند که باعث افزایش جریان بزاق می شوند و چون این قند ها در محیط دهان تخمیر نمی شوند در نتیجه نمی توانند باعث کاهش pH پالک میکروبی گردند، بنابراین می توانند باعث کاهش میزان پوسیدگی شوند.

سوربیتول و زایلوتول مواد کاریوژنیک (پوسیدگی زایی) ضعیف تری هستند که به دلیل سرعت آهسته تخمیرشان می باشد. پس نوع و شکل کربوهیدرات مصرفی در غذا و تناوب مصرفشان بیش از حجم و مقدار خالص قند مهم است و در صورت مصرف قند در فواصل بین غذاها، پوسیدگی زایی آن بالاتر است.

 

میوه های خشک

میوه های خشک شده به روش سنتی (مثل سیب، زرد آلو، مویز، خرما، انجیر، هلو، گالبی، آلو و کشمش) مزایای تغذیه ای بسیاری دارند. از جمله مقدار کم چربی و حاوی قند هایی است که به طور طبیعی در میوه وجود دارد که به عنوان قند آزاد طبقه بندی نشده اند.

قند های آزاد به تمامی مونو و دی ساکاریدهایی اطلاق می شود که توسط کارخانه سازنده، در زمان پخت یا توسط مصرف کننده به غذاها اضافه می گردد به اضافه قندهایی که بطور طبیعی در عسل، آبمیوه ها و شربت ها وجود دارد. از نظر اهداف سلامت دهانی و عمومی شناخت و تمایز قندهایی که بطور طبیعی در میوه، سبزیجات و غلات و شیر وجود دارد دارای اهمیت است. زیرا این قندها با پوسیدگی دندان مرتبط نمی باشند.

همچنین بخوانید:  رشد و تکامل دندان

میوه های خشک شده به عنوان یک گزینه آسان و محبوب میان وعده، برای افزایش مصرف فیبر، پیشنهاد می شود. آنها همچنین مجموعه ای از ویتامین ها و مواد معدنی هستند که می تواند برای نوجوانان بخصوص دختران که اغلب مصرف ریز مغذی ناکافی دارند، بسیار مفید باشد. شواهدی نیز وجود دارد که میوه های خشک می تواند در مدیریت وزن با رژیم های غذایی، احتماال از طریق تاثیر بر احساس سیری مورد استفاده قرار گیرد.

از این رو می توان از میوه های خشک در رژیم غذایی جهت دستیابی به تعدادی از توصیه های رژیم غذایی استفاده کرد. با این حال در انگلستان توصیه شده است که میوه های خشک تنها در وعده های غذایی استفاده شود که به دلیل نگرانی هایی است که در مورد تاثیر آن بر سالمت دندان ها وجود دارد.
محتوای قندهای میوه های خشک شده اغلب باال توصیف شده است. اگرچه برای میوه های خشک شده به روش سنتی به طور کلی محتوای قند در همان اندازه اولیه معادل میوه های تازه است. به طور مثال یک آلوی خشک یا کشمش دارای محتوای قند به همان اندازه یک آلو یا انگور است. فرآیند خشک کردن منجر به از دست دادن آب می شود و هیچ قندی به میوه های خشک شده به روش سنتی اضافه نمی شود. بالعکس در میوه های خشک شده بطور صنعتی شکر افزوده و میوه ها شیرین می شوند و به برخی از تنقالت میوه ای نیز ساکارز اضافه می شود.

غلظت انواع قند ها بین میوه های خشک مختلف، متفاوت است و محتوای گلوکز و فروکتوز اغلب بالاتر از ساکارز است که به علت فرآیند خشک شدن می باشد. اگرچه در فرآیند تخمیر توسط باکتری های پلاک ترجیح برای ساکارز است، ولی آنها هر قندی را متابولیزه می کنند. در مورد آلو، این میوه خشک خاص حاوی سوربیتول به میزان 15 گرم از 100 گرم است. سوربیتول یک قند الکلی است که به وسیله باکتری اسیدوژنیک متابولیزه نمی شود، بنابراین غیر پوسیدگی زاست.

 

نتبجه گیری

سال‌های کودکی، زمان رشد، تکامل و ایجاد عادت است. آشکار است که این تجربیات و عادات می توانند پایه ی عملکرد و شیوه زندگی کودک در آینده باشد. پایه ی گزینش برنامه غذایی و در نتیجه، وضعیت تغذیه ای در آغاز زندگی گذاشته می شود و منطقی است که گزینه های غذایی و الگوهای خوردن، که در کودکی مورد توجه پدران و مادران قرار می گیرند، بر سالمت و تندرستی در هر مرحله از زندگی کودک موثر بوده و الگوهای نادرست تغذیه ای در نوزادان و کودکان می تواند تا سنین بزرگسالی ادامه یابد.
برخورداری از یک برنامه غذایی متعادل، مواد لازم را برای تامین سلامتی کل بدن و نیز ،سلامتی دهان و دندان فراهم می سازد و بی شک عادات نادرست غذایی و روی آوردن کودکان به تنقلات شیرین و کاهش مصرف مواد غذایی اصلی می تواند اثراتی جبران ناپذیر بر سلامت عمومی آنها داشته باشد و زمینه را برای افزایش آمادگی پوسیدگی دندانی فراهم کند. این مسئله نیاز به آگاهی دادن به والدین و بطور کلی جامعه را در ارتباط با رژیم غذایی سالم از نظر سلامت عمومی و دهان و دندان روشن می سازد. مشاوره تغذیه تنها بخشی از برنامه پیشگیری از پوسیدگی دندانی می باشد که از وظایف یک دندانپزشک در مقابل جامعه است، هرچند باید گفت عمده ترین زمینه ای است که باید در آن تغییر ایجاد شود و مشکل ترین بخش در راه حصول موفقیت برای پیشگیری از پوسیدگی است. دندانپزشک باید نسبت به تاثیرات مواد غذایی مختلف بر سلامت دندانها آگاهی و علم کافی را داشته باشد تا بتواند توصیه های مفیدی را بالاخص در رابطه با میان وعده های سالم به مراجعه کنندگان خود ارائه دهد.

 

پوسیدگی دندان

دیدگاهتان را بنویسید

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.